تحلیل تطبیقی مبانی اخلاقی انجیل یوحنا با قرآن کریم - بررسی تطبیقی فضایل اخلاقی مطرح در انجیل یوحنا و قرآن کریم

فهرست مطلب

با بررسی متن انجیل یوحنا و مقایسه تطبیقی آن با آیات قرآن کریم درمی‌یابیم که با وجود تفاوت در نظام عقیدتی اسلام و مسیحیت در مواردی چون: تثلیث، تجسد، کلمه و ... اما در هر دو منبع دینی بر اهمیت مباحث اخلاقی، تأکید شده است. بررسی مباحث اخلاقی در انجیل یوحنا بیانگر آن است که فضایل مطرح‌شده در این کتاب بسیار بیشتر از رذائل است و حتی گستره مباحث اخلاقی مطروحه در قرآن، قابل مقایسه با انجیل یوحنا نیست. در ادامه به جست‌وجوی فضایل مطرح‌شده در انجیل یوحنا و تطبیق آن با قرآن می‌پردازیم.

1- ایمان و اعتقاد استوار

اولین و مهم‌ترین اصل اخلاقی در ادیان الهی، ایمان راستین به خداوند و اعتقاد به اوست. سرچشمه تمام نیکی‌ها و خوبی‌ها، توحید (اعتقاد به خدای یگانه) است. برخلاف شرک و دوری از خداوند که سرچشمه انواع خودمحوری‌ها، آلودگی‌ها و پلیدی‌هاست. قرآن کریم دعوت به‌سوی الله و نفی شرک را از اصول مسلّم اعتقاد و عمل به اخلاقیات معرفی می‌نماید؛ چنانکه این مسئله در رأس دعوت پیامبران قرار داشته است. حضرت عیسی(ع) همواره نجات انسان را در ایمان می‌دانست: «بلی فقط کافی بود به او ایمان بیاورند تا نجات بیابند.» (یوحنا فصل: 1 آیه 13) و اما آیات فراونی هم در قرآن به این امر تأکید دارد: «یا أَیهُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ هَلْ أَدُلُّكمُ عَلىَ‏ تجِارَةٍ تُنجِیكمُ مِّنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تجُاهِدُونَ فىِ سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكمُ وَ أَنفُسِكُمْ ذَالِكمُ خَیرْ لَّكمُ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ» (صف:11)؛ به خدا و پیامبرش ایمان آورید، و با اموال و جان‏هایتان در راه خدا جهاد كنید؛ این [ایمان و جهاد] اگر [به منافع فراگیر و همیشگى آن‏] معرفت و آگاهى داشتید، براى شما [از هر چیزى‏] بهتر است؛». نیز می‌فرماید: «وَ أَنجَینَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ كَانُواْ یتَّقُونَ» (نمل:53) و آنان را كه ایمان آوردند و همواره پرهیزكارى مى‏كردند، نجات دادیم.» چنان‌که ایمان مؤمنین راستین بدون مزد و پاداش نیست؛ در انجیل یوحنّا آمده است: «هرکه به من ایمان بیاورد از وجود او نهرهای آب زنده جاری خواهد شد» (فصل: 7 آیه 38). این پاداش در قرآن کریم نیز – تقریباً - همسان با انجیل یوحنا است: «قَالَ اللَّهُ هَذَا یوْمُ ینفَعُ الصَّادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهمْ جَنَّاتٌ تجَرِى مِن تحَتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا رَّضِىَ اللَّهُ عَنهْمْ وَ رَضُواْ عَنْهُ ذَالِكَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» (مائده: 119) خدا فرمود: این روزى است كه راستان را راستى و صدقشان سود دهد. براى آنان بهشت‏هایى است كه از زیرِ [درختانِ‏] آن نهرها جارى است، همیشه در آن جاودانه‏اند، خدا از آنان خشنود و آنان هم از خدا خشنودند؛ این است رستگارى بزرگ». اعتقاد به قیامت و معاد نیز بخشی از مسلّمات ایمان محسوب می‌گردد. ایمان به معاد درست نقطه‏اى است كه مؤمنان را از غیر آنها جدا ساخته و پیروان ادیان آسمانى را در برابر منكران خدا و وحى و قیامت قرار مى‏دهد و به‌همین دلیل نخستین ویژگى پرهیزكاران ایمان به غیب ذكرشده است. حضرت مسیح(ع) با اشاره به اصل معاد فرموده است: «هرچه می‌گویم عین حقیقت است، حتی اگر درباره خودم باشد، چون می‌دانم از کجا آمده‌ام و به کجا بازمی‌گردم، ولی شما این را نمی‌دانید.» (یوحنا، فصل 8، آیه 14). قرآن کریم هم به این بازگشت اشاره نموده و می‌فرماید: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ» (بقره: 156) ما مملوك خداییم و یقیناً به سوى او بازمى‏گردیم.» و نیز در اعتقاد به غیب، که قیامت یکی از مهم‌ترین مصادیق آن است، می‌فرماید: «الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ وَ یقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَ ممِّا رَزَقْنَاهُمْ ینفِقُونَ» (بقره: 3) آنان‌كه به غیب ایمان دارند و نماز را بر پا مى‏دارند و از آنچه به آنان روزى داده‏ایم، انفاق مى‏كنند.

همچنین ایمان و عمل به مانند رشته‌های به هم تابیده‌ای هستند که یکی بدون دیگری کارکرد و قابلیت خود را از دست می‌دهد. اگر ایمان واقعی باشد، در عمل نیز تجلی دارد و این تجلی به‌صورت عمل به اوامر و نواهی الهی و اطاعت از خداوند و رسولان اوست. کسانی که به احکام الهی عمل کنند و فرامین خداوندی را اجرا کنند، مطابق وعده الهی از روزی‌هاى معنوى در پیشگاه خدا بهره مى‏گیرند، با یكدیگر سخن مى‏گویند، و از سرنوشت پربارشان كاملا خشنودند، اما کسانی که در چهار دیوارى محدود عالم ماده محبوس و زندانى هستند، این حقایق را نمى‏توانند درك كنند. انجیل یوحنا این موضوع را از زبان عیسی مسیح(ع) این‌گونه روایت می‌کند: «اینکه می‌گویم عین حقیقت است هرکه احکام مرا اطاعت کند، هرگز نخواهد مُرد» (فصل 8، آیه 51) نیز می‌گوید: «حقیقت این است که من خدا را می‌شناسم و کاملاً مطیع او هستم.» (فصل 8، آیه 55). در قرآن کریم هم خداوند حضرت عیسی(ع) را بنده و مطیع خود معرفی نموده و می‌فرماید: «قَالَ إِنىِّ عَبْدُ اللَّهِ ءَاتَئنِىَ الْكِتَابَ وَ جَعَلَنىِ نَبِیا» (مریم: 30) نوزاد [از میان گهواره‏] گفت: بى‏تردید من بنده خدایم، به من كتاب عطا كرده و مرا پیامبر قرار داده است.» چنان‌که مسأله تبعیت از خدا و پیامبر مورد تأکید قرار گرفته است: «یأَیهُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اسْتَجِیبُواْ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا یحُییكُمْ وَ اعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ یحَولُ بَینْ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیهِ تحُشَرُونَ» (انفال: 24)؛ اى اهل ایمان! هنگامى كه خدا و پیامبرش شما را به حقایقى كه به شما [حیات معنوى و] زندگى [واقعى‏] مى‏بخشد، دعوت مى‏كنند اجابت كنید، و بدانید كه خدا میان آدمى و دلش حایل و مانع مى‏شود [تا حق را باطل و باطل را حق نپندارد] و مسلماً همه شما به‌سوى او گردآورى خواهید شد.» تحقق اطاعت و بندگی خداوند در عمل به احکام زندگی‌ساز انبیاء و فرستادگان الهی است که همیشه راه‌گشا و انسان‌ساز بوده و سبب سعادت می‌گردد. حضرت عیسی(ع) هم به خوبی به این نکته اشاره می‌کند: «می‌دانم که احکام او انسان را به زندگی جاوید می‌رساند، پس هرچه خدا به من می‌فرماید من همان را می‌گویم.» (یوحنا، فصل 12، آیه 50) آیات قرآن هم این احکام الهی که از سوی پروردگار به‌وسیله فرستادگان الهی صورت می‌پذیرد را بیان نموده و عمل به این احکام را واجب دانسته، زیرا انسان با عمل به این احکام می‌تواند در مسیر سعادت و کمال قدم بردارد: «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثىَ‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیینَّهُ حَیوةً طَیبَةً وَ لَنَجْزِینَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ یعْمَلُونَ» (نحل: 97) از مرد و زن، هر كس كار شایسته انجام دهد، در حالى كه مؤمن است، مسلماً او را به زندگى پاك و پاكیزه‏اى زنده مى‏داریم و پاداششان را بر پایه بهترین عملى كه همواره انجام مى‏داده‏اند، مى‏دهیم.

2- آرامش روانی

یکی از مهم‌ترین جلوه‌ها و آثار ایمان مذهبی آرامش خاطر است. این موضوع نمود روشنی از تجلی اخلاق در وجود انسان دارد. انسان فطرتاً جویای سعادت خویش است. از تصور وصول به سعادت غرق در مسرّت می‌گردد و از فکر یک آینده شوم و مقرون به محرومیت لرزه بر اندامش افتاده، سخت دچار دلهره و اضطراب می‌گردد (مطهری، ص 31). بی‌شک این صفت یکی از شاخص‌ترین و آشکارترین صفات انسان‌های متخلق به اخلاق دینی و در گرو ایمان و اعتماد به خداوند، به‌عنوان قدرتی بی‌منتها به‌دست می‌آید.

مسیح(ع) - طبق روایت یوحنّا - دو هدیه با ارزش در بین مردم ودیعه می‌گذارد و در رابطه با این هدیه چنین می‌فرماید: «من هدیه نزد شما می‌گذارم و می‌روم. این هدیه، آرامش فکر و دل است.» (فصل 14، آیه 27) در قرآن کریم می‌فرماید: «الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ تَطْمَئِنُ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُ الْقُلُوبُ (رعد: 28) [بازگشتگان به‌سوى خدا] كسانى [هستند] كه ایمان آوردند و دل‏هایشان به‌یاد خدا آرام مى‏گیرد، آگاه باشید! دل‏ها فقط به‌یاد خدا آرام مى‏گیرد.» اینان هرچیز را در موعد مقرر می‌خواهند و برای هر کاری، وقتی خاص قائلند. اگر پیش از وقت به چیزی تمایل یابند، آرامش و وقار را پیشه خود سازند و جز خواست خدا را طلب نكنند: «... فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكینَتَهُ عَلى‏ رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنینَ وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى‏ وَ كانُوا أَحَقَّ بِها وَ أَهْلَها وَ كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَی‏ءٍ عَلیماً (فتح/26) پس خدا، سكینه و آرامش خویش را به رسولش و بر مؤمنان، نازل كرد و آنان را با كلمه تقوی ملازم ساخت و آنها سزاوارتر به آن و شایسته آن بودند و خدا به هر چیز داناست.» بنابراین مؤمنان در طریق ایمان، ثابت‌قدم و استوارند و از خداوند، تداوم و كمال این تزلزل‌ناپذیری را می‌طلبند. این افراد هیچ‌گاه بدون تفكر و تأمل سخن نمی‌گویند و دست به كاری نمی‌زنند و كردار و گفتارشان بخردانه و بر پایه اندیشه است و تأمل، احتیاط، تفكر و آرامش، راه و رسم آنهاست. این موضوع به‌صورت مشترک در این دو منبع دینی مطرح گردیده است.

3- نیکی به والدین

با وجود اهمیت اصل اخلاقی نیکی به پدر و مادر و جایگاه آن در بین همه ادیان و نقش آن در پرورش روحیه اخلاقی انسان، گفتار یوحنا در رابطه با برخورد حضرت عیسی(ع) با مادرش حضرت مریم(س)، با آموزه‌های قرآنی و همچنین سیره انبیاء و اوصیای الهی سازگاری ندارد و دور از شأن و منزلت مقام نبوت ایشان است. در انجیل یوحنا آمده است: «مادر عیسی با نگرانی پیش او آمد و گفت: شرابشان تمام شده است، عیسی فرمود: از من چه می‌خواهی؟ هنوز وقت آن نیست که معجزه انجام دهم.» (فصل 2، آیات 3-4) اما در قرآن آیاتی دال بر احترام حضرت عیسی(ع) به مادر گرامیشان حضرت مریم(س) وجود دارد و همچنین آیاتی که چگونگی برخورد با والدین را گوشزد می‌نماید: «وَ بَرَّا بِوَالِدَتىِ وَ لَمْ یجَعَلْنىِ جَبَّارًا شَقِیا.» (مریم: 32)؛ و مرا نسبت به مادرم نیكوكار [و خوش‏رفتار] گردانیده و گردنكش و تیره‏بختم قرار نداده است.» و در آیه‌ای دیگر این‌گونه سفارش می‌نماید: «وَ وَصَّینَا الْانسَانَ بِوَالِدَیهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَ وَضَعَتْهُ كُرْهًا وَ حَمْلُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شهَرًا حَتىَّ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنىِ أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتىِ أَنْعَمْتَ عَلىَّ وَ عَلىَ‏ وَالِدَىَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَئهُ وَ أَصْلِحْ لىِ فىِ ذُرِّیتىِ إِنىِّ تُبْتُ إِلَیكَ وَ إِنىِّ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» (احقاف: 15)؛ و انسان را درباره پدر و مادرش به نیكى سفارش كردیم. مادرش با تحمل رنج و زحمت او را باردار شد و با رنج و زحمت او را زایید. و دوران باردارى و بازگرفتنش از شیر سى ماه است، تا زمانى كه به رشد و نیرومندى خود و به چهل‌سالگى برسد، گوید: پروردگارا! به من الهام كن تا نعمتت را كه بر من و پدر و مادرم عطا كرده‏اى سپاس‌گزارم، و كار شایسته‏اى كه آن را مى‏پسندى انجام دهم و ذریه و نسل مرا براى من صالح و شایسته گردان كه من به‌سوى تو بازگشتم و به یقین از تسلیم‌شدگان [به فرمان‏ها و احكام‏] توام. و دستور به نیکی می‌دهد: «وَ قَضى‏ رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً إِمَّا یبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍ‏ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَریماً.» (اسراء:23)؛ و پروردگارت فرمان قاطع داده است كه: جز او را نپرستید، و به پدر و مادر نیكى كنید؛ هرگاه یكى از آنان یا دو نفرشان در كنارت به پیرى رسند [چنانچه تو را به ستوه آورند] به آنان اف مگوى و بر آنان [بانگ مزن و] پرخاش مكن، و به آنان سخنى نرم و شایسته [و بزرگوارانه‏] بگو.» و این نشان از اهمیت این مسأله در قرآن دارد که در آیات یوحنا نادیده گرفته‌شده است.

4- پرستش و دعا

اهمیت پرستش خداوند در ادیان الهی و در اصول اخلاقی به‌عنوان اصل مسلم و در نظام عقیدتی، امری فطری در وجود انسان شناخته‌شده است. در انجیل یوحنا، عیسی(ع) در رابطه با چگونگی پرستش خداوند می‌فرماید: «مهم این نیست که ما خدا را کجا می‌پرستیم، بلکه مهم این است که چگونه او را پرستش می‌کنیم» (یوحنا، فصل 4، آیه 24) مشابه این مفهوم در آیات قرآن کریم اشاره شده است: «وَ لِلَّهِ المْشْرِقُ وَ المْغْرِبُ فَأَینَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ» (بقره: 115) مالكیتِ مشرق و مغرب فقط ویژه خداست؛ پس به هركجا رو كنید، آنجا روى خداست. یقیناً خدا بسیار عطاكننده و داناست.» و نیز می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ عِندَ رَبِّكَ لَا یسْتَكْبرِونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ یسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ یسْجُدُونَ» (اعراف: 206)؛ یقیناً مقرّبان و نزدیكان خدا هیچ‏گاه از عبادت و بندگى‏اش تكبّر نمى‏ورزند، و همواره او را تسبیح مى‏گویند، و پیوسته براى او سجده مى‏كنند.»

یکی از صورت‌های پرستش و عبودیت خداوند و پرورش فضیلت‌ها، دعاست. جایگاه دعا در تقویت اخلاق بسیار مورد تاکید بوده و در مسیحیت و اسلام مورد توجه قرار گرفته است: «ادْعُواْ رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَ خُفْیةً إِنَّهُ لَا یحُبُّ الْمُعْتَدِینَ» (اعراف: 55)؛ پروردگارتان را از روى فروتنى و زارى و مخفیانه بخوانید [و از آداب و شرایط دعا تجاوز نكنید]» و در جایی دیگر می‌فرماید: «فَادْعُواْ اللَّهَ مخُلِصِینَ لَهُ الدِّینَ وَ لَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ» (غافر: 14)؛ پس خدا را در حالى كه ایمان و عبادت را [از هرگونه شركى‏] براى او خالص مى‏كنید، بپرستید گرچه كافران [از روش شما] ناخشنود باشند.» با وجود یکسان‌بودن جایگاه پرستش و دعا، به تفاوت کیفی این مسأله در قرآن و انجیل برمی‌خوریم: در انجیل یوحنا آمده است که حضرت عیسی گفت: «من برای مردم دنیا دعا نمی‌کنم، بلکه برای این شاگردان دعا می‌کنم که به دست من سپرده‌ای؛ چون از آنِ تو هستند.» (فصل 17، آیه 9)

اما قرآن کریم مخاطب را تمام مومنین قرار داده و می‌فرماید: «وَ اخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِینَ» (حجر: 88) بنابراین به امكانات مادى و ثروت و اولادى كه برخى از گروه‏هاى آنان را از آن برخوردار كردیم، چشم مدوز، و بر آنان [به سبب اینكه پذیراى حق نیستند] اندوه مخور، و پر و بال [لطف و مهربانىِ‏] خود را براى مؤمنان فرو گیر.

در انجیل یوحنا از دعای حضرت عیسی(ع) و شنیده‌شدن آن دعا از سوی خداوند سخن به میان آمده است: «عیسی فرمود: پدر شکر می‌کنم که دعای مرا شنیده‌ای، البته همیشه دعایم را می‌شنوی، ولی این را به خاطر مردمی که اینجا هستند، گفتم تا ایمان آورند، که تو مرا فرستادی.» (یوحنا، فصل 11، آیات 43-42) در قرآن کریم هم به شنیده‌شدن دعا از سوی خداوند اشاره شده است: «وَ یسْتَجِیبُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَ یزِیدُهُم مِّن فَضْلِهِ وَ الْكَافِرُونَ لهَمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ» (شوری: 26)؛ و درخواست كسانى را كه ایمان آورده و كارهاى شایسته انجام داده‏اند، اجابت مى‏كند و از فضل و احسانش بر آنان مى‏افزاید؛ و براى كافران عذابى سخت خواهد بود.» و نیز در داستان حضرت زکریا این‌گونه آمده است: «هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِیا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لىِ مِن لَّدُنكَ ذُرِّیةً طَیبَةً إِنَّكَ سمَیعُ الدُّعَاءِ» (آل عمران: 38) در آنجا بود كه زكریا [با دیدن كرامت و عظمت مریم‏] پروردگار خود را خواند، گفت: پروردگارا! مرا از سوى خود فرزندى پاك و پاكیزه عطا كن، یقیناً تو شنواى دعایى.»

همچنین باید گفت که استجابت دعا بستگی به‌شرایطی دارد که این شرایط، رابطه تنگاتنگ با تهذیب نفس و تکامل انسان دارد و می‌توان گفت که هراندازه که اثر مثبت دعا در انسان بروز کند، در نزدیکی و قرب او به خداوند نیز تأثیر گذاشته است. در انجیل یوحنا داریم که حضرت عیسی(ع) برای مردم دعا می‌کند: «برای تک‌تک ایشان دعا می‌کنم تا همه با هم یک‌دل و یک‌رأی باشند.» (فصل 17، آیه 21) و این آیه از انجیل یوحنا شباهتی با مضمون آیه 128 بقره دارد: «ربَّنَا وَ اجْعَلْنَا مُسْلِمَینِ لَكَ وَ مِن ذُرِّیتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ وَ أَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَ تُبْ عَلَینَا إِنَّكَ أَنتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ» (بقره:128) پروردگارا! ما را [با همه وجود] تسلیم خود قرار ده، و نیز از دودمان ما امتى كه تسلیم تو باشند پدید آور، و راه و رسم عبادتمان را به ما نشان ده، و توبه ما را بپذیر، كه تو بسیار توبه‏پذیر و مهربانى.»

5- دل نبستن به دنیا و مظاهر دنیوی

وارستگی و بی‌رغبتی به مظاهر دنیا از نشانه‌های ایمان است. این موضوع در دروس علمای اخلاق و سیره و روش عرفا و اولیاء و رسولان نمودی روشن دارد؛ از آنجا كه حب و علاقه دنیا سرچشمه هر گناه و راس كل خطیئه است. در آیه‌ای از انجیل یوحنا در کلام حضرت عیسی(ع) به عدم شیفته‌شدن انسان به زندگی دنیوی اشاره شده است: «این‌قدر در فکر چیزهای زودگذر این دنیا نباشید، بلکه نیروی خود را در راه کسب زندگی جاوید صرف کنید. چنین زندگی جاوید را من به شما می‌بخشم.» (فصل 6، آیه 27). در قرآن کریم هم ترسیم گویایى از وضع زندگى دنیا و مراحل مختلف و انگیزه‏هاى حاكم بر هر مرحله ارائه داده و می‌فرماید: «إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَ أَوْلَادُكمُ‏ فِتْنَةٌ.» (تغابن:15) کسانی که در جمع مال و پیدایش و پرورش اولاد حدود الهی را رعایت نکنند، گرفتار فتنه‌اند.» و نیز می‌فرماید: «اعْلَمُواْ أَنَّمَا الحْیوةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لهَوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفَاخُرُ بَینَكُمْ وَ تَكاَثُرٌ فىِ الْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَیثٍ أَعجْبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ یهَیجُ فَترَئهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یكُونُ حُطَامًا وَ فىِ الاَخِرَةِ عَذَابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رِضْوَانٌ وَ مَا الحْیوةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ» (حدید: 20) بدانید كه زندگى دنیا [یى كه دارنده‏اش از ایمان و عمل تهى است،] فقط بازى و سرگرمى و آرایش و فخرفروشی‌تان به یكدیگر، و افزون‌خواهى در اموال و اولاد است، [چنین دنیایى‏] مانند بارانى است كه محصول [سبز و خوش منظره‏اش‏] كشاورزان را به شگفتى آورد، سپس پژمرده شود و آن را زرد بینى، سپس ریزریز و خاشاك شود! [كه براى دنیاپرستان بى‏ایمان‏] در آخرت عذاب سختى است و [براى مؤمنان كه دنیاى خود را در راه اطاعت حق و خدمت به خلق به كار گرفتند] از سوى خدا آمرزش و خشنودى است، و زندگى دنیا جز كالاى فریبنده نیست.

6- صبر و استقامت

اصولاً این جهان صحنه آزمایش است و ناگزیر باید خود را آماده مقابله با حوادث و رویدادهاى سخت و ناگوار كرد، و حقیقت این است که همه مردم گمان نكنند حوادث سخت زندگى آنها، پایان‌یافته است. حضرت عیسی(ع) در سخنی مردم را به استقامت در مقابل مشکلات دنیا سفارش نموده و می‌فرماید: «در این دنیا با مشکلات و زحمات فراوان روبه‌رو خواهید شد با این حال شجاع باشید چون من بر دنیا پیروز شده‌ام.» (یوحنا، فصل 16، آیه 33)؛ چنان‌که در قرآن کریم آمده است: «لَتُبْلَوُنَّ فىِ أَمْوَالِكُمْ وَ أَنفُسِكُمْ وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشرْكُواْ أَذًى كَثِیرًا وَ إِن تَصْبرِواْ وَ تَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَالِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» (آل عمران: 186)؛ یقیناً در اموال و جان‏هایتان امتحان خواهید شد، و مسلماً از كسانى كه پیش از شما كتاب آسمانى به آنان داده شده و [نیز] از كسانى كه شرك آوردند، سخنان رنج‌آور بسیارى خواهید شنید، و اگر [در برابر آزار اینان‏] شكیبایى ورزید و [از تجاوز از حدود الهى‏] بپرهیزید [سزاوارتر است.] این امورى است كه ملازمت بر آن از واجبات است.»

تقارن صبر و تقوى در این آیه، گویا اشاره به این است كه مؤمنان واقعى صبر و استقامت را همواره با تقوى مى‏آمیزند، و از ناشکیبایی و ناشکری به‌دورند. راه مؤمنان واقعی هموار نبوده و در این راه با زحمات و دردسرهایی همراه هستند. نیاز است که در مواجهه با این مشکلات صبر و شکیبایی کنند و دچار اضطراب و تزلزل نشوند و این اعتقاد در کلام عیسی(ع) نیز مورد توجه قرار گرفته است: «این امور را از هم اکنون به شما می‌گویم تا وقتی با مشکلات روبه‌رو می‌شوید، ایمانتان را از دست ندهید.» (یوحنا، فصل 16، آیه 1). خداوند در قرآن کریم به این حقیقت این‌گونه اشاره می‌نماید: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یقُولُ ءَامَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِىَ فىِ اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ وَ لَئنِ جَاءَ نَصْرٌ مِّن رَّبِّكَ لَیقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ أَ وَ لَیسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فىِ صُدُورِ الْعَالَمِینَ وَ لَیعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ لَیعْلَمَنَّ الْمُنَافِقِینَ» (عنکبوت:10- 11) و از مردم كسانى هستند كه مى‏گویند: به خدا ایمان آوردیم. پس هنگامى كه در راه خدا شكنجه و آزار شوند، شكنجه و آزار مردم را مانند عذاب خدا [غیر قابل تحمل‏] شمارند [و از بیم ادامه یافتنش از ایمان دست برمى‏دارند]، و اگر از سوى پروردگارت یارى و نصرتى [چون پیروزى و غنیمت‏] بیاید، [به مؤمنان‏] قاطعانه مى‏گویند: ما هم با شما بودیم. آیا [حال آنان از دید خدا پنهان است‏] و خدا به آنچه در سینه‏هاى جهانیان است [از همه‏] آگاه‏تر نیست؟ و یقیناً خدا كسانى را كه ایمان آورده‏اند، مى‏شناسد و بى‏تردید منافقان را نیز مى‏شناسد.»

7- دعوت به‌کار نیک

عمل به نیکی‌ها همیشه دلخواه انسان‌ها بوده و در اخلاقیات سفارش شده‌اند. حضرت مسیح(ع) به مبدأ و منشا نیکی پرداخته و می‌فرماید: «پدر من خدا، همیشه کارهای نیک انجام می‌دهد و من نیز از او پیروی می‌کنم.» (یوحنا، فصل 5، آیه 17). قرآن کریم هم به این موضوع اشاره مشابه می‌فرماید: «ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَیئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ و أَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَ كَفَى‏ بِاللَّهِ شهَیدًا» (نساء: 79)؛ آنچه از نیكى به تو رسد، از سوى خداست و آنچه از بدى به تو رسد، از سوى خود توست. و [اى پیامبر! از نیكى‏هایى كه از سوى ماست، اینكه‏] تو را براى مردم به پیامبرى فرستادیم، و گواه بودن خدا [بر پیامبرىِ تو] كافى است.» و می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاحْسَنِ وَ إِیتَاى ذِى الْقُرْبىَ‏ وَ ینْهَى‏ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنكَرِ وَ الْبَغْىِ یعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ» (نحل: 90)؛ به‌راستى خدا به عدالت و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان مى‏دهد، و از فحشا و منكر و ستم‏گرى نهى مى‏كند. شما را اندرز مى‏دهد تا متذكّر [این حقیقت‏] شوید [كه فرمان‏ها الهى، ضامن سعادت دنیا و آخرت شماست]» برای نمونه از کارهای نیک مورد بخشایش خطای دیگران و عفو گذشت می باشد. حضرت عیسی(ع) در گفت‌وگو با مردم این‌گونه می‌گوید: «اگر گناهان کسی را ببخشید، بخشیده می‌شوید و اگر نبخشید بخشیده نمی‌شوید.» (یوحنا، فصل20، آیه 23) و نیز به دوست‌داشتن همنوع سفارش می‌نماید: «از شما می‌خواهم که به همان اندازه که من شما را دوست دارم، شما نیز یکدیگر را دوست بدارید.» (یوحنا، فصل 15، آیه 12). در قرآن کریم این تعبیر با عناوینی همچون: دیگران را مورد عفو و گذشت قراردادن، همه مؤمنان با هم برادرند، ... آمده است. در آیه بالا از انجیل یوحنا درآخر کلام، حضرت عیسی(ع) از اشتیاق و دوست داشت خود نسبت به مردم سخن می‌گوید که با آیه 128 توبه قریب المضمون است که می‌فرماید: «وَ لَا یأْتَلِ أُوْلُواْ الْفَضْلِ مِنكُم وَ السَّعَةِ أَن یؤْتُواْ أُوْلىِ الْقُرْبىَ‏ وَ الْمَسَاكِینَ وَ الْمُهَاجِرِینَ فىِ سَبِیلِ اللَّهِ وَ لْیعْفُواْ وَ لْیصْفَحُواْ أَ لَا تحُبُّونَ أَن یغْفِرَ اللَّهُ لَكُم وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» (نور: 22)؛ و از میان شما كسانى كه دارندگان ثروت و گشایش مالى هستند، نباید سوگند یاد كنند كه از انفاق مال به خویشاوندان و تهى‏دستان و مهاجرانِ در راه خدا دریغ ورزند، و باید [بدى آنان را كه براى شما مؤمنان توانگر سبب خوددارى از انفاق شده‏] عفو كنند و از مجازات درگذرند؛ آیا دوست نمى‏دارید خدا شما را بیامرزد؟ [اگر دوست دارید، پس شما هم دیگران را مورد عفو و گذشت قرار دهید]؛ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است. و یا «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُواْ بَینَ أَخَوَیكُم» (حجرات: 10)؛ جز این نیست كه همه مؤمنان با هم برادرند؛ بنابراین [در همه نزاع‌ها و اختلافات‏] میان برادرانتان صلح و آشتى برقرار كنید» حضرت عیسی(ع) در گفتاری اخلاقی بیان می‌نماید: «بزرگ‌ترین محبتی که شخص می‌تواند در حق دوستش بکند این است که جان خود را در راه ایشان فدا سازد.» (یوحنا، فصل 15، آیه 13) تعبیری که می‌توان از این گفتار حضرت مسیح(ع) داشت، این است که فداکردن جان در راه دوست باید در جهت رضایت و خشنودی خداوند باشد. و همچنین باید این حقیقت را بپذیریم كه وجود افراد وفادار و ایثارگر در میان مردم، از رأفت و مهربانى خدا نسبت به بندگانش سرچشمه گرفته، زیرا اگر چنین انسان‌هاى از خودگذشته در جوامع انسانى وجود نداشته باشند، اركان دین و اجتماع فرومى‏ریزد. نزدیک‌ترین مضمون به این آیه از انجیل یوحنا، آیه 207 بقره می‌باشد که شأن نزول آن مربوط به ماجراى هجرت پیغمبر اكرم(ص) و فداكارى على(ع) و خوابیدن او در بستر آن حضرت نازل‌شده است. «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَءُوفُ بِالْعِبَاد» (بقره: 207)؛ و از مردم كسى است كه جانش را براى خشنودى خدا مى‏فروشد [مانند امیرالمؤمنین(ع)‏] و خدا به بندگان مهربان است. و نیز به محبت انصار نسبت به مهاجرین اشاره می‌نماید و می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ تَبَوَّءُو الدَّارَ وَ الْایمَانَ مِن قَبْلِهِمْ یحُبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیهْمْ وَ لَا یجَدُونَ فىِ صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُواْ وَ یؤْثِرُونَ عَلىَ أَنفُسِهِمْ وَ لَوْ كاَنَ بهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (حشر: 9)؛ و [براى‏] كسانى [از انصار است‏] كه پیش از مهاجران در سراى هجرت و ایمان [یعنى مدینه‏] جاى گرفتند، [و] كسانى را كه به‌سوى آنان هجرت كرده‏اند دوست دارند، و در سینه‏هاى خود نیاز و چشم‏داشتى به آنچه به مهاجران داده‌شده است نمى‏یابند، و آنان را بر خود ترجیح مى‏دهند، گرچه خودشان را نیاز شدیدى [به مال و متاع‏] باشد. و كسانى را كه از بخل و حرصشان بازداشته‏اند، اینان همان رستگارانند.»

8- توسل به اولیاء و رسولان الهی

تقرب به خدا و رسیدن به او، مهم‌ترین دغدغه مؤمن است؛ زیرا مؤمن بر این باورست که کمال مطلق، خداوند است و آن‌چه انسان به‌طور طبیعی به‌عنوان کمال بدان کشش و گرایش دارد، هم اوست. پس همه اندیشه و تلاشش در رسیدن به این کمال مطلق است. ازاین‌رو به سراغ آموزه‌های وحیانی رفته تا راه تقرب را بیابد. خداوند این راه را از طریق توسل به اولیاء و رسولان الهی قرار داده است. هر کسی بیرون از این راه بخواهد به خداوند تقرب جوید و وصال را درک کند، نمی‌تواند به همه آن‌چه که مطلوب اوست برسد. یوحنا در کلامی از زبان حضرت عیسی(ع) بیان می‌کند که: «راه منم، زندگی منم، هیچ‌کس نمی‌تواند به خدا برسد مگر به‌وسیله من.» (فصل 14، آیه 6) از این فراز انجیل یوحنا می‌توان دریافت که آن راه مستقیم که انسان را به خداوند وصل می‌کند، یقیناً از طریق ولی زمان صورت می‌گیرد. همچنین آیه‌ای در انجیل یوحنا به حقیقت «توسل» اشاره دارد و می‌فرماید: «شما می‌توانید با بردن نام من هر چیزی از خدا درخواست کنید و من آن را به شما خواهم داد. بلی نام مرا ببرید و هرچه لازم دارید بخواهید تا به شما عطا کنم» (فصل 14، آیات 13-14). قرآن درباره این حقیقت و این انتساب معنوی می‌فرماید: «إِنَّ أَوْلىَ النَّاسِ بِإِبْرَاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هَذَا النَّبىُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ اللَّهُ وَلىُ الْمُؤْمِنِینَ.» (عمران: 68)؛ مسلماً نزدیك‏ترین مردم به ابراهیم [از جهت پیوند و انتساب معنوى‏] كسانى‏اند كه [از روى حقیقت‏] از او پیروى كردند، و این پیامبر و كسانى كه [به او] ایمان آورده‏اند [از همه به او نزدیك‏ترند] و خدا یاور و سرپرست مؤمنان است.» لذا تنها راه رسیدن به خدا و این اصلیت از طریق انبیاء الهی است: «یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسیلَةَ ... » (مائده:35)؛ اى اهل ایمان، از خدا بترسید و به‌سوى او وسیله جویید ...».

در تفسیر این آیه آمده است: «موضوع مهمى كه در این آیه باید مورد بحث قرار گیرد، دستورى است كه درباره انتخاب وسیله در این آیه به افراد با ایمان داده شده است. وسیله در اصل به معنى تقرب‌جستن و یا چیزى كه باعث تقرب به دیگرى از روى علاقه و رغبت مى‏شود مى‏باشد. بنابراین وسیله در آیه فوق معنى بسیار وسیعى دارد و هر كار و هر چیزى را كه باعث نزدیك‌شدن به پیشگاه مقدس پروردگار مى‏شود شامل مى‏گردد كه مهم‌ترین آنها ایمان به خدا و پیامبر اكرم(ص) و جهاد و عبادات همچون نماز و زكات و روزه و زیارت خانه خدا و همچنین صله‌رحم و انفاق در راه خدا اعم از انفاق‌هاى پنهانى و آشكار و همچنین هر كار نیك و خیر مى‏باشد. نیز شفاعت پیامبران و امامان و بندگان صالح خدا كه طبق صریح قرآن باعث تقرب به پروردگار مى‏گردد، در مفهوم وسیع توسل داخل است. همچنین پیروى از پیامبر و امام و گام‌نهادن در جاى گام آنها، زیرا همه اینها موجب نزدیكى به ساحت قدس پروردگار مى‏باشد. حتى سوگنددادن خدا به مقام پیامبران و امامان و صالحان كه نشانه علاقه به آنها و اهمیت‌دادن به مقام و مكتب آنان مى‏باشد جزء مفهوم وسیع وسیله است. (مکارم، ج ‏4، ص 366) در اهمیت و جایگاه رسولان و اولیای الهی در انجیل یوحنا این‌گونه آمده است: «به من احترام بگذارید، به خدا احترام گذاشته‌اید.» (فصل 5، آیه 27)؛ چنان‌که در قرآن کریم آمده است: «مَّن یطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَن تَوَلىَ‏ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَیهِمْ حَفِیظًا» (نساء: 80) هركه از پیامبر اطاعت كند، در حقیقت از خدا اطاعت كرده و هركه روى برتابد [حسابش با ماست.] ما تو را بر آنان نگهبان [اعمالشان كه به‌طور اجبار از فسق و فجور حفظشان كنى‏] نفرستادیم.»

با توجه به آیات فوق این نتیجه حاصل می‌شود كه چون احكام پیامبران خدا، همان احكام خداست و قول و فعل انبیاء و اولیاء، قول و فعلی است كه به وحی الهی تحقّق پیدا كرده، بنابراین عدم اطاعت از پیامبران، عدم اطاعت از خداوند شمرده خواهد شد؛ لذا هرجا كه انبیاء خدا حكم می‌كند، مؤمنین باید همانند حكم خدا به آن گردن نهند؛ چه در صورت نافرمانی، به ضلالت و گمراهی خواهند افتاد. در انجیل یوحنا آمده که: «فریسیان از حضرت عیسی(ع) می‌پرسند: چگونه رضایت خدا را جلب کنیم؟ و گفتند: ما چه کنیم تا خدا از ما راضی باشد؟ عیسی فرمود: خدا از شما می‌خواهد که به من که فرستاده او هستم ایمان آورید.» (فصل 6، آیه 28-29). در قرآن کریم هم خداوند محبت و خشنودی خویش را در گرو ایمان و پیروی از فرستاده‌اش عنوان کرده است: «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونی‏ یحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ یغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ» (آل‏عمران: 31)؛ بگو: اگر خدا را دوست مى‏دارید، از من پیروى كنید! تا خدا (نیز) شما را دوست بدارد؛ و گناهانتان را ببخشد؛ و خدا آمرزنده مهربان است.

«لَقَدْ رَضِی اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنینَ إِذْ یبایعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فی‏ قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكینَةَ عَلَیهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَریباً» (فتح: 18)؛ خداوند از مؤمنان - هنگامى كه در زیر آن درخت با تو بیعت كردند - راضى و خشنود شد؛ خدا آنچه را در درون دل‌هایشان (از ایمان و صداقت) نهفته بود مى‏دانست؛ ازاین‌رو آرامش را بر دل‌هایشان نازل كرد و پیروزى نزدیكى به‌عنوان پاداش نصیب آنها فرمود.

و نیز می‌فرماید: «یأَیهُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ ءَامِنُواْ بِرَسُولِهِ یؤْتِكُمْ كِفْلَینِ مِن رَّحْمَتِهِ وَ یجَعَل لَّكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَ یغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» (حدید: 28)؛ اى مؤمنان! از خدا پروا كنید و به پیامبرش ایمان آورید تا دو سهم از رحمتش را به شما عطا كند، و براى شما نورى قرار دهد كه به‌وسیله آن [در میان مردم‏] راه سپارید و شما را بیامرزد، و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.»

چنانکه باز در همین رابطه در انجیل یوحنا آمده است که حضرت عیسی(ع) در حق ایمان‌آوردندگان به خود و مطیعان اوامر خویش و برای نجات آنها در روز رستاخیز دعا می‌نماید تا در عالم دیگر با وی همراه باشند: «پدر! می‌خواهم همه آنانی که به من ایمان می‌آورند، در آینده با من باشند.» (فصل 17، آیه 24). در قرآن هم به این امر اشاره می‌کند و می‌گوید: «وَ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِمْ مِنَ النَّبِیینَ وَ الصِّدِّیقینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحینَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفیقاً» (نساء : 69)؛ و كسى كه خدا و پیامبر را اطاعت كند، (در روز رستاخیز) همنشین كسانى خواهد بود كه خدا، نعمت خود را بر آنان تمام كرده؛ از پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان؛ و آنها رفیق‌هاى خوبى هستند!

9- تهذیب نفس

پرورش فضایل اخلاقی بدون تهذیب نفس ممکن نیست. چه، همان‌طور که ایمان می‌تواند نتایج و پاداش‌هایی برای فرد مؤمن در پی داشته باشد؛ ارتکاب گناه نیز می‌تواند نتایج فاجعه‌باری برای سعادت دنیوی و اخروی فرد داشته باشد. چراکه طبق آیه قرآنی: «كلُّ نَفْسِ بِمَا كَسَبَتْ رَهِینَةٌ» (مدثر: 38) هر انسانی در گرو دست‏آورده‏هاى خویش است. در اهمیت تهذیب نفس همین بس که حضرت عیسی(ع) - بنا به نقل انجیل یوحنا - به فردی که او را شفا داده، می‌فرماید: «ببین تو دیگر شفا پیدا کرده‌ای. حالا اگر می‌خواهی وضعیتت بدتر از اول نشود، از گناهان پیشین‌ات دست بکش.» (فصل 5، آیه 14). این امر در قرآن نیز بسیار موردتوجه قرار گرفته و می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ ذَكَرُواْ اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَ مَن یغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ یصرِّواْ عَلىَ‏ مَا فَعَلُواْ وَ هُمْ یعْلَمُونَ» (آل عمران: 135)؛ و آنان‌كه چون كار زشتى مرتكب شوند یا بر خود ستم ورزند، خدا را یاد كنند و براى گناهانشان آمرزش خواهند؛ و چه كسى جز خدا گناهان را مى‏آمرزد؟ و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتكب شده‏اند، پافشارى نمى‏كنند.» نیز می‌فرماید: «الَّذِینَ یجَتَنِبُونَ كَبَئرِ الْاثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُم إِذْ أَنشَأَكمُ مِّنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فىِ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّواْ أَنفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى» (نجم: 32)؛ كسانى كه از گناهان بزرگ و زشت كارى‏ها جز لغزش‌هاى كوچك دورى مى‏كنند [مورد آمرزش‏اند] یقیناً آمرزش پروردگارت گسترده و وسیع است. او به شما از هنگامى كه شما را از زمین به وجود آورد و از هنگامى كه در شكم مادرانتان جنین بودید، داناتر است؛ پس خودستایى نكنید. او به كسى كه پرهیزكارى پیشه كرده است، آگاه‏تر است».

از آن جایی که هر انسانی مسئول اعمال خویش می‌باشد؛ لذا مسأله تهذیب‌نفس اهمیت بسیار پیدا می‌کند. مطابق انجیل یوحنا، حضرت عیسی(ع) خطاب به مردمی که گناهانشان را گردن دیگری می‌انداختند به زبان تمثیل می‌فرماید: «این مَثَل، اینجا صدق می‌کند که: دیگران کاشتند و ما درو کردیم.» (فصل 4، آیه 35-38) و اما آیات قرآن بر این تأکید دارند که هرکس مسؤول اعمال خویش است؛ لذا می‌فرماید: «تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَ لَكُم مَّا كَسَبْتُمْ وَ لَا تُسْئلُونَ عَمَّا كاَنُواْ یعْمَلُونَ» (بقره: 134)؛ آنان گروهى بودند كه درگذشتند، آنچه [از طاعت و معصیت‏] به‌دست آوردند مربوط به خود آنان است، و آنچه شما به دست آوردید مربوط به خود شماست؛ و شما در برابر آنچه آنان انجام مى‏دادند، مسئول نیستید».

10- طلب عزت از درگاه خداوند

ادیان الهى انسان را خلیفه خدا در روى زمین معرفی مى‌کنند و ارزش والایى براى مقام او قائل‌اند. به‌ویژه دین اسلام بالاترین ارج را براى مقام انسان واقعى منظور داشته است. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنی‏ آدَمَ.» (إسراء : 70) و ما فرزندان آدم را بسیار گرامى داشتیم». اگر عدل و رحمت الهی ایجاب کند، زمانی که بندگان شرایط و زمینه لازم را برای کسب عزت در خود فراهم سازد، آنگاه عزت راستین از جانب خداوند نصیب آنان خواهد شد. در انجیل یوحنا آمده است: «چگونه ممکن است ایمان شما؟ و حال آنکه از یکدیگر قبول بزرگی می‌کنید و طلب نمی‌کنید بزرگی را از خدای یگانه». (فصل 12، آیه 39) در قرآن در این باره آمده است: «الَّذِینَ یتَّخِذُونَ الْكَافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَیبْتَغُونَ عِندَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعًا» (نساء:139)؛ همان كسانى كه كافران را به جاى مؤمنانْ سرپرست و دوست خود مى‏گیرند؛ آیا عزت و قدرت را نزد آنان مى‏طلبند؟ یقیناً همه عزت و قدرت فقط براى خداست.» بدین‌سان در هر دو منبع دینی؛ انجیل یوحنا و قرآن کریم هشدار داده می‌شود كه عزت را در زندگى در دوستى با دشمنان نجویند، بلكه تكیه‌گاه خود را ذات پاك خداوندى قرار دهید كه سرچشمه همه عزت‌هاست، و غیرخدا از دشمنان نه عزتى دارند كه به كسى ببخشند و نه اگر صاحب آن بودند آن را به دیگری اعطاء می‌کردند. بنابراین مطابق آموزه‌های آسمانی: «مَنْ كانَ یریدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمیعاً» (فاطر:10)؛ كسى كه خواهان عزّت است (باید از خدا بخواهد چرا كه) تمام عزّت براى خداست. و این عزت از جانب خداوند به پیامبران و مؤمنان عطا می‌گردد: «وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنینَ» (منافقون:8)؛ عزت مخصوص خدا و رسول او و مؤمنان است.